🧬 2026 TYT Biyoloji: DNA Eşlenmesi (Replikasyon) Nasıl Gerçekleşir?
DNA eşlenmesi, yani replikasyon, hücre bölünmesi öncesinde DNA'nın kopyalanması işlemidir. Bu süreç, genetik bilginin doğru bir şekilde yeni hücrelere aktarılmasını sağlar. Şimdi bu önemli olayı adım adım inceleyelim:
📍 DNA Eşlenmesinin Amacı
- 🎯 Hücre bölünmesi (mitoz veya mayoz) öncesinde, her yeni hücrenin aynı genetik bilgiye sahip olmasını sağlamak.
- 🧬 Genetik bilginin nesilden nesile aktarılmasında sürekliliği korumak.
🧪 DNA Eşlenmesinin Aşamaları
DNA replikasyonu karmaşık bir süreçtir ve temel olarak şu adımlardan oluşur:
- 🌀 Başlangıç (İnisiasyon): Replikasyon, DNA üzerinde özel bölgelerde başlar. Bu bölgelere replikasyon orijinleri denir. Enzimler, DNA zincirini bu noktalardan ayırmaya başlar.
- 🧬 Helikaz Enzimi: Helikaz enzimi, DNA çift sarmalını açarak replikasyon çatalını oluşturur. Bu, bir fermuarın açılması gibi düşünülebilir.
- 🧱 Tek Zincir Bağlayıcı Proteinler (SSB): DNA zincirleri ayrıldıktan sonra, tekrar bir araya gelmelerini engellemek için tek zincir bağlayıcı proteinler (SSB) devreye girer.
- 🧬 DNA Primaz: DNA polimeraz enzimi, yeni DNA zincirini başlatmak için bir başlangıca ihtiyaç duyar. DNA primaz enzimi, RNA parçacıklarından oluşan bir primer (başlatıcı) sentezler.
- 🧬 DNA Polimeraz: DNA polimeraz enzimi, primerin ucundan başlayarak DNA zincirine uygun nükleotitleri ekler. DNA polimeraz, sadece 3' ucuna nükleotit ekleyebilir, bu nedenle replikasyon sadece 5' → 3' yönünde gerçekleşir.
- ✂️ Öncü ve Gecikmeli Zincirler:
- Öncü zincir (leading strand), DNA polimeraz tarafından kesintisiz bir şekilde sentezlenir.
- Gecikmeli zincir (lagging strand), kesintili olarak sentezlenir. Bu zincir üzerinde Okazaki fragmentleri adı verilen kısa DNA parçaları oluşur.
- 🧩 Okazaki Fragmentleri: Gecikmeli zincirde oluşan Okazaki fragmentleri, DNA ligaz enzimi tarafından birbirine bağlanır.
- ✔️ Sonlandırma (Terminasyon): Replikasyon, DNA'nın sonuna ulaşıldığında veya belirli bir noktada durdurulduğunda sona erer.
🔬 Replikasyonda Rol Oynayan Enzimler
- 🧬 Helikaz: DNA çift sarmalını çözer.
- 🧪 DNA Primaz: RNA primerlerini sentezler.
- 🧬 DNA Polimeraz: Yeni DNA zincirini sentezler.
- ✂️ DNA Ligaz: Okazaki fragmentlerini birbirine bağlar.
- 🧱 Tek Zincir Bağlayıcı Proteinler (SSB): DNA zincirlerinin tekrar birleşmesini engeller.
❗ Önemli Notlar
- ✔️ DNA replikasyonu, yarı korunumlu (semikonservatif) bir süreçtir. Yani, her yeni DNA molekülü bir eski ve bir yeni zincirden oluşur.
- 🧬 Replikasyon sırasında hatalar meydana gelebilir, ancak DNA polimeraz enzimi bu hataların çoğunu düzeltebilir.
