🧬 2026 TYT Biyoloji: Kalıtım Nedir?
Kalıtım, canlıların özelliklerinin nesilden nesile aktarılmasıdır. Anne ve babamızdan aldığımız genler sayesinde saç rengimiz, göz rengimiz gibi birçok özelliğimiz belirlenir. Kalıtım, biyolojinin önemli bir dalıdır ve genetik hastalıkların anlaşılması, bitki ve hayvan ıslahı gibi birçok alanda kullanılır.
🧬 Temel Kavramlar
*
Gen: Kalıtımın temel birimidir. DNA üzerinde belirli bir proteinin üretilmesi için şifre bulunduran bölgelerdir. Her bir özelliğimiz için (örneğin göz rengi) en az bir çift gen bulunur.
*
DNA (Deoksiribo Nükleik Asit): Genetik bilgiyi taşıyan moleküldür. Çift sarmallı bir yapıya sahiptir ve hücrenin çekirdeğinde bulunur.
*
Kromozom: DNA'nın etrafına proteinler sarılarak oluşturduğu yapıdır. İnsanlarda normalde 46 kromozom (23 çift) bulunur. Kromozomlar, hücre bölünmesi sırasında belirgin hale gelir.
*
Alel: Bir genin farklı çeşitleridir. Örneğin, göz rengi geni için mavi göz aleli ve kahverengi göz aleli olabilir.
*
Genotip: Bir bireyin sahip olduğu genlerin toplamıdır. Örneğin, bir bireyin göz rengi genotipi "BB" (kahverengi göz için homozigot), "Bb" (kahverengi göz için heterozigot) veya "bb" (mavi göz için homozigot) olabilir.
*
Fenotip: Bir bireyin dış görünüşüdür. Genotipin çevresel faktörlerle etkileşimi sonucu ortaya çıkar. Örneğin, "BB" veya "Bb" genotipine sahip bir bireyin fenotipi kahverengi gözlü, "bb" genotipine sahip bir bireyin fenotipi ise mavi gözlü olacaktır.
*
Homozigot: Bir özellik için aynı alellere sahip olma durumudur. Örneğin, "AA" veya "aa" genotipine sahip bireyler homozigottur.
*
Heterozigot: Bir özellik için farklı alellere sahip olma durumudur. Örneğin, "Aa" genotipine sahip bireyler heterozigottur.
*
Baskın (Dominant) Alel: Heterozigot durumda fenotipte etkisini gösteren aleldir. Genellikle büyük harfle gösterilir (örneğin, A).
*
Çekinik (Resesif) Alel: Heterozigot durumda fenotipte etkisini göstermeyen aleldir. Genellikle küçük harfle gösterilir (örneğin, a). Çekinik özelliklerin ortaya çıkabilmesi için bireyin homozigot (aa) olması gerekir.
🧬 Kalıtım Şekilleri
*
Mendel Kalıtımı: Gregor Mendel tarafından bezelye bitkileri üzerinde yapılan çalışmalarla ortaya konulan temel kalıtım prensipleridir. Mendel, karakterlerin birbirinden bağımsız olarak aktarıldığını ve baskınlık-çekiniklik ilişkisi olduğunu göstermiştir.
*
Eş Baskınlık (Kodominantlık): Heterozigot durumda her iki alelin de fenotipte etkisini göstermesidir. Örneğin, AB kan grubu eş baskınlığa örnektir. Hem A aleli hem de B aleli fenotipte kendini gösterir.
*
Eksik Baskınlık: Heterozigot durumda her iki alelin de tam olarak etkisini göstermemesi ve ara bir fenotipin ortaya çıkmasıdır. Örneğin, kırmızı ve beyaz çiçekli bitkilerin çaprazlanması sonucu pembe çiçekli bitkilerin oluşması eksik baskınlığa örnektir.
*
Cinsiyete Bağlı Kalıtım: Cinsiyet kromozomları üzerinde bulunan genlerin kalıtımıdır. İnsanlarda X ve Y kromozomları cinsiyeti belirler. X kromozomu üzerinde bulunan genlerin kalıtımı, erkeklerde ve kadınlarda farklılık gösterebilir. Örneğin, hemofili ve renk körlüğü gibi hastalıklar X kromozomuna bağlı çekinik genlerle taşınır.
🧬 Genetik Çaprazlamalar
Genetik çaprazlamalar, belirli özellikler için farklı genotiplere sahip bireylerin eşleştirilmesiyle elde edilen yavruların genotip ve fenotip oranlarının belirlenmesini sağlar. Monohibrit çaprazlama (tek karakter çaprazlaması) ve dihibrit çaprazlama (iki karakter çaprazlaması) gibi farklı çaprazlama türleri vardır. Punnett karesi, çaprazlamaların sonuçlarını görsel olarak ifade etmek için kullanılan bir yöntemdir.
Örnek bir çaprazlama sorusu:
$Aa$ genotipine sahip iki bezelye bitkisi çaprazlanırsa, oluşacak yavruların genotip ve fenotip oranları ne olur? (A: baskın, a: çekinik)
Çözüm:
Punnett karesi ile gösterelim:
| | A | a |
| :---- | :-: | :-: |
|
A | AA | Aa |
|
a | Aa | aa |
Genotip oranları:
* $AA: \frac{1}{4}$
* $Aa: \frac{2}{4}$
* $aa: \frac{1}{4}$
Fenotip oranları:
* Baskın fenotip (A_): $\frac{3}{4}$
* Çekinik fenotip (aa): $\frac{1}{4}$
🧬 Mutasyon
Mutasyon, DNA diziliminde meydana gelen kalıcı değişikliklerdir. Mutasyonlar, kendiliğinden oluşabileceği gibi çevresel faktörler (radyasyon, kimyasal maddeler vb.) nedeniyle de oluşabilir. Mutasyonlar, canlıların genetik çeşitliliğinin artmasına katkıda bulunabilir. Bazı mutasyonlar zararlı olabilirken, bazıları faydalı veya nötr olabilir.
*
Gen Mutasyonları: Tek bir gen üzerinde meydana gelen değişikliklerdir. Nokta mutasyonları (baz çifti değişimi, eklenmesi veya silinmesi) ve çerçeve kayması mutasyonları (baz çiftlerinin eklenmesi veya silinmesi sonucu okuma çerçevesinin kayması) gibi farklı türleri vardır.
*
Kromozom Mutasyonları: Kromozomların yapısında veya sayısında meydana gelen değişikliklerdir. Kromozom sayısının artması (örneğin Down sendromu) veya azalması, kromozom parçalarının kopması, ters dönmesi veya başka bir kromozoma yapışması gibi durumlar kromozom mutasyonlarına örnektir.
