☢️ Radyoterapinin Temel Fizik İlkeleri
Radyoterapi, kanser hücrelerini yok etmek veya büyümelerini durdurmak için yüksek enerjili radyasyon kullanan bir tedavi yöntemidir. Bu tedavinin temelinde yatan fizik prensiplerini anlamak, radyoterapinin nasıl çalıştığını ve neden etkili olduğunu kavramamızı sağlar.
- ⚛️ İyonlaştırıcı Radyasyon: Radyoterapide kullanılan radyasyon, atomlardan elektronları koparabilen (iyonlaştırabilen) türdendir. Bu iyonlaşma, hücrelerin DNA'sına zarar vererek hücre ölümüne yol açar.
- 💥 Fotonlar (X-ışınları ve Gama Işınları): Radyoterapide en sık kullanılan radyasyon türleridir. Yüksek enerjili fotonlar, dokulara nüfuz ederek kanser hücrelerine ulaşır ve DNA hasarına neden olur.
- ⚡ Parçacık Terapisi (Protonlar ve İyonlar): Fotonlara alternatif olarak, protonlar ve diğer iyonlar da kullanılabilir. Bu parçacıklar, belirli bir derinliğe kadar enerji bırakarak tümör üzerinde daha yoğun bir etki yaratır ve çevre dokuları daha az etkiler.
- 🎯 Radyasyonun Etkileşimi: Radyasyon, maddeyle etkileşime girdiğinde enerji kaybeder. Bu enerji kaybı, Compton saçılması, fotoelektrik olay ve çift oluşumu gibi farklı fiziksel süreçlerle gerçekleşir. Bu süreçlerin anlaşılması, radyasyonun dokularda nasıl dağıldığını anlamak için önemlidir.
📐 Doz Hesaplama Yöntemleri
Radyoterapide doğru dozu vermek, tedavi başarısı ve yan etkilerin en aza indirilmesi için kritik öneme sahiptir. Doz hesaplama yöntemleri, tümörün aldığı radyasyon miktarını ve çevre dokuların maruz kaldığı dozu belirlemek için kullanılır.
🎯 Temel Doz Birimleri
- ☢️ Gray (Gy): Radyasyon dozunun temel birimidir. Bir Gray, bir kilogram maddeye bir joule enerji aktarıldığını ifade eder.
- Sievert (Sv): Biyolojik etkiyi dikkate alan bir doz birimidir. Farklı radyasyon türlerinin ve dokuların farklı hassasiyetlerini hesaba katar.
📏 Doz Hesaplama Yöntemleri
- 🖥️ Tedavi Planlama Sistemleri (TPS): Bilgisayar tabanlı sistemlerdir. Hastanın anatomik verilerini (BT, MR görüntüleri) kullanarak, radyasyonun dokularda nasıl dağılacağını simüle eder ve optimize edilmiş tedavi planları oluşturur.
- 🧪 Manuel Hesaplamalar: Basit durumlarda, radyasyon dozunu hesaplamak için manuel yöntemler kullanılabilir. Bu yöntemler, radyasyonun uzaklıkla ters orantılı olarak azaldığı ve doku yoğunluğuna bağlı olarak soğurulduğu prensiplerine dayanır.
- 📍 Dozimetri: Radyasyon dozunu doğrudan ölçmek için kullanılan yöntemlerdir. Termolüminesans dozimetreler (TLD'ler) ve yarı iletken dedektörler gibi cihazlar, hastanın vücuduna yerleştirilerek gerçek zamanlı doz ölçümleri yapılmasını sağlar.
🤔 Dozu Etkileyen Faktörler
- 🎯 Kaynak-Cilt Mesafesi (SSD): Radyasyon kaynağı ile cilt arasındaki mesafe, dozu önemli ölçüde etkiler. Mesafe arttıkça doz azalır.
- 🧱 Doku Yoğunluğu: Kemik gibi yoğun dokular, radyasyonu daha fazla soğurur ve daha az nüfuz etmesine izin verir.
- 📐 Alan Boyutu: Radyasyon alanının boyutu, dozu ve radyasyonun dağılımını etkiler. Daha büyük alanlar, daha geniş bir alana radyasyon yayar.
