🧬 2026 TYT Kimya: Kontrol (Test) Çaprazlaması Nasıl Yapılır?
Kontrol çaprazlaması, genotipini bilmediğimiz baskın fenotipli bir bireyin genotipini belirlemek için yapılan bir işlemdir. Bu işlemde, genotipini öğrenmek istediğimiz birey, çekinik fenotipli bir bireyle çaprazlanır. Sonuçlara bakarak, ilk bireyin genotipi hakkında bilgi sahibi oluruz.
🤔 Kontrol Çaprazlaması Neden Yapılır?
- 🌱 Amaç: Baskın fenotipli bir bireyin homozigot mu (AA) yoksa heterozigot mu (Aa) olduğunu anlamak.
- 🔍 Yöntem: Bilinmeyen genotipli birey, kesinlikle homozigot çekinik (aa) genotipli bir bireyle çaprazlanır.
- 📊 Sonuç: Yavruların fenotipleri incelenerek, bilinmeyen genotip hakkında çıkarım yapılır.
🧪 Kontrol Çaprazlaması Nasıl Uygulanır?
1.
Birey Seçimi:
- ❓ Genotipini öğrenmek istediğimiz, baskın fenotipli bireyi seç. Bu bireyin genotipi AA veya Aa olabilir.
- recessive; Çekinik fenotipli, homozigot (aa) bireyi seç. Bu bireyin genotipi kesin olarak bilinir.
2.
Çaprazlama:
- 🔄 Seçilen iki bireyi çaprazla. Bu, gerçek bir çaprazlama (örneğin bitkilerde polenleşme) veya teorik bir Punnett karesi çizimi olabilir.
3.
Sonuçların Analizi:
- 🔬 Yavruların fenotiplerini incele. Elde edilen sonuçlar, bilinmeyen genotip hakkında ipuçları verecektir.
📈 Kontrol Çaprazlaması Sonuçlarının Yorumlanması
*
Eğer yavruların tamamı baskın fenotipli ise:
- 💯 Bu durumda, genotipini öğrenmek istediğimiz birey homozigot baskındır (AA). Çünkü AA x aa çaprazlamasından sadece Aa genotipli yavrular oluşur ve hepsi baskın fenotipli olur.
*
Eğer yavruların bir kısmı baskın, bir kısmı çekinik fenotipli ise:
- ⚖️ Bu durumda, genotipini öğrenmek istediğimiz birey heterozigottur (Aa). Çünkü Aa x aa çaprazlamasından Aa (baskın) ve aa (çekinik) genotipli yavrular oluşur.
📝 Örnek Soru ve Çözümü
Soru: Mor çiçekli bir bitkinin (baskın özellik) genotipini belirlemek için kontrol çaprazlaması yapılıyor. Çaprazlama sonucunda yavruların yarısı mor, yarısı beyaz çiçekli (çekinik özellik) oluyor. Buna göre, mor çiçekli bitkinin genotipi nedir?
Çözüm:
- ✅ Eğer mor çiçekli bitki homozigot baskın (AA) olsaydı, çaprazlama sonucu yavruların tamamı mor çiçekli olurdu.
- ✔️ Ancak yavruların yarısı beyaz çiçekli olduğuna göre, mor çiçekli bitki heterozigottur (Aa). Aa x aa çaprazlaması, %50 Aa (mor) ve %50 aa (beyaz) genotipli yavrular verir.
🧮 Ek Bilgi: Punnett Karesi ile Kontrol Çaprazlaması
Punnett karesi, olası genotip ve fenotip oranlarını görsel olarak gösteren bir araçtır. Kontrol çaprazlaması yaparken, Punnett karesi kullanarak sonuçları daha kolay tahmin edebiliriz. Örneğin, Aa x aa çaprazlaması için Punnett karesi aşağıdaki gibi olacaktır:
| A | a |
----------------
a | Aa | aa |
----------------
a | Aa | aa |
Bu kareye göre, yavruların %50'si Aa (baskın), %50'si aa (çekinik) genotipli olacaktır.
