🏠 Fiilde Çatı Nedir?
Fiilde çatı, cümlenin özne ve nesne ile olan ilişkisini gösteren bir özelliktir. Fiillerin çatı özelliği taşıyabilmesi için mutlaka eylem bildirmesi gerekir. Yani, isim cümlelerinde çatı özelliği aranmaz.
Fiilde çatı iki ana başlıkta incelenir:
- 👤 Özneye Göre Çatı
- 📦 Nesneye Göre Çatı
👤 Özneye Göre Çatı
Özne yüklem ilişkisine göre fiiller dört farklı çatı özelliği gösterebilir:
- 🍎 Etken Fiil
- 🍇 Edilgen Fiil
- 🐝 Dönüşlü Fiil
- 🤝 İşteş Fiil
🍎 Etken Fiil
Öznenin işi doğrudan yaptığı fiillerdir. Yani, özne işi yapan kişidir (gerçek öznedir).
Örnekler:
- 👧 Ayşe ders çalıştı. (Çalışma işini yapan Ayşe)
- 👦 Ali top oynadı. (Oyun oynama işini yapan Ali)
- 🐕 Köpek havladı. (Havlama işini yapan köpek)
🍇 Edilgen Fiil
Öznenin işi başkasının yapması ve öznenin bu işten etkilenmesi durumudur. Edilgen fiiller genellikle -l, -n eklerini alırlar. Cümlede sözde özne bulunur.
Örnekler:
- 🧹 Camlar silindi. (Silme işini yapan belli değil, camlar silinme işinden etkileniyor.)
- 📚 Kitap okundu. (Okuma işini yapan belli değil, kitap okunma işinden etkileniyor.)
- 🍲 Yemek yapıldı. (Yapma işini yapan belli değil, yemek yapılma işinden etkileniyor.)
🐝 Dönüşlü Fiil
Öznenin yaptığı işin yine özneye döndüğü fiillerdir. Dönüşlü fiiller de genellikle -l, -n eklerini alırlar. Ancak, edilgen fiillerden farklı olarak, özne işi kendisi yapar ve kendisi etkilenir.
Örnekler:
- 👧 Ayşe süslendi. (Süslenme işini Ayşe yapıyor ve süslenmekten etkilenen de Ayşe.)
- 👦 Ali yıkandı. (Yıkanma işini Ali yapıyor ve yıkanmaktan etkilenen de Ali.)
- 🐈 Kedi tarandı. (Taranma işini yapan birisi, ancak taranmaktan etkilenen kedi.)
🤝 İşteş Fiil
Birden fazla öznenin karşılıklı veya birlikte yaptığı işleri ifade eden fiillerdir. İşteş fiiller genellikle -ş ekini alırlar.
Örnekler:
- 👧👦 Çocuklar güleştiler. (Güleşme işini çocuklar karşılıklı yapıyorlar.)
- 🐦 Kuşlar uçuştu. (Uçma işini kuşlar birlikte yapıyorlar.)
- 👩👨 İnsanlar selamlaştılar. (Selamlaşma işini insanlar karşılıklı yapıyorlar.)
📦 Nesneye Göre Çatı
Nesne yüklem ilişkisine göre fiiller iki farklı çatı özelliği gösterebilir:
- ⚽ Geçişli Fiil
- 🪁 Geçişsiz Fiil
⚽ Geçişli Fiil
Nesne alabilen fiillerdir. Yani, "neyi, kimi" sorularına cevap verebilirler.
Örnekler:
- 👧 Ayşe kitabı okudu. (Neyi okudu? Kitabı)
- 👦 Ali topu attı. (Neyi attı? Topu)
- 🐕 Köpek kemiği yedi. (Neyi yedi? Kemiği)
🪁 Geçişsiz Fiil
Nesne alamayan fiillerdir. Yani, "neyi, kimi" sorularına cevap veremezler.
Örnekler:
- 👧 Ayşe uyudu. (Neyi uyudu? Cevap yok.)
- 👦 Ali koştu. (Neyi koştu? Cevap yok.)
- 🐕 Köpek havladı. (Neyi havladı? Cevap yok.)
