Kafiye şeması, bir şiirin veya dörtlüğün dizelerindeki kafiye düzenini gösteren bir yapıdır. Bu şemayı anlamak, şiirin ritmini ve ahengini çözmemize yardımcı olur. Temel olarak üç ana kafiye şeması bulunur: Düz, Çapraz ve Sarma.
Düz kafiye, en basit kafiye şemalarından biridir. Ardışık dizelerin birbiriyle kafiyeli olduğu bir düzeni ifade eder.
Aşkın aldı benden beni (a)
Bana seni gerek seni (a)
Ben yanarım dün ü günü (a)
Bana seni gerek seni (a)
Bu örnekte görüldüğü gibi, her dize birbiriyle kafiyeli olduğundan şema "AAAA" şeklinde gösterilir.
Çapraz kafiye, birinci ve üçüncü dizelerin, ikinci ve dördüncü dizelerin birbiriyle kafiyeli olduğu bir düzeni ifade eder.
Gözümde bir damla yaş (a)
Süzülür yanağımdan (b)
Anlatır içimde telaş (a)
Saklarım kucağımdan (b)
Bu örnekte, birinci ve üçüncü dizeler ("yaş" ve "telaş") birbiriyle, ikinci ve dördüncü dizeler ("yanağımdan" ve "kucağımdan") birbiriyle kafiyelidir. Bu nedenle şema "ABAB" şeklinde gösterilir.
Sarma kafiye, birinci ve dördüncü dizelerin, ikinci ve üçüncü dizelerin birbiriyle kafiyeli olduğu bir düzeni ifade eder.
Hayat bir rüya gibi (a)
Uçar gider ansızın (b)
Kalır bir hüzün (b)
Biter her şey birdenbire (a)
Bu örnekte, birinci ve dördüncü dizeler ("gibi" ve "birdenbire") birbiriyle, ikinci ve üçüncü dizeler ("ansızın" ve "hüzün") birbiriyle kafiyelidir. Bu nedenle şema "ABBA" şeklinde gösterilir.
Kafiye şemalarını anlamak, şiirleri daha derinlemesine analiz etmemizi ve şairin kullandığı sanatsal teknikleri daha iyi kavramamızı sağlar. Şiir okurken bu şemaları takip etmek, şiirin ritmini ve melodisini hissetmenize yardımcı olacaktır.
