🚀 Rollup Nedir?
Rollup'lar,
Ethereum gibi ana katman-1 (L1) blokzincirlerinin ölçeklenebilirliğini artırmak için tasarlanmış katman-2 (L2) çözümleridir. Temel fikir, işlem hesaplamalarını zincir dışına taşımak ve yalnızca özetlenmiş verileri ana zincire kaydetmektir. Bu sayede, ana zincirin yükü azaltılır ve işlem hızı artırılır.
⚖️ Optimistic Rollup
🌈 Nasıl Çalışır?
Optimistic Rollup, adından da anlaşılacağı gibi, başlangıçta tüm işlemlerin geçerli olduğunu varsayar. İşlemlerin doğruluğu konusunda bir itiraz süresi vardır. Bu süre zarfında, herhangi bir kişi (doğrulayıcı) geçersiz bir işlemi tespit ederse, bir sahtekarlık kanıtı (fraud proof) sunarak işlemin iptal edilmesini sağlayabilir.
🕰️ Avantajları
- ⚡ Yüksek Uyumluluk: EVM (Ethereum Virtual Machine) ile yüksek uyumluluk sunar, bu da mevcut Ethereum uygulamalarının kolayca taşınabilmesini sağlar.
- 🚀 Düşük Maliyet: İşlemlerin büyük bir kısmı zincir dışında gerçekleştiği için işlem ücretleri düşüktür.
⏳ Dezavantajları
- ⏳ Gecikmeli Çekimler: Sahtekarlık kanıtı süreci nedeniyle, para çekme işlemleri birkaç saat veya gün sürebilir.
- 👮 Merkeziyet Riski: Doğrulayıcıların sayısı azsa, merkeziyet riski oluşabilir.
🛡️ ZK-Rollup
💡 Nasıl Çalışır?
ZK-Rollup (Zero-Knowledge Rollup), işlemlerin geçerliliğini kanıtlamak için sıfır bilgi kanıtlarını (zero-knowledge proofs) kullanır. Her işlem grubu için bir geçerlilik kanıtı (validity proof) oluşturulur ve bu kanıt ana zincire gönderilir. Bu sayede, işlemlerin geçerliliği matematiksel olarak garanti edilir.
✅ Avantajları
- 🔒 Yüksek Güvenlik: Geçerlilik kanıtları sayesinde, işlemlerin doğruluğu matematiksel olarak garanti edilir.
- 🚀 Hızlı Çekimler: İşlemlerin geçerliliği anında doğrulandığı için, para çekme işlemleri çok daha hızlıdır.
🚧 Dezavantajları
- ⚙️ Karmaşık Teknoloji: Sıfır bilgi kanıtları oluşturmak karmaşık ve kaynak yoğun bir süreçtir.
- 🧩 EVM Uyumluluğu: EVM ile uyumluluk sağlamak daha zordur, bu da mevcut Ethereum uygulamalarının taşınmasını zorlaştırabilir.
📈 Ölçeklenebilirliğe Katkısı
Hem Optimistic Rollup hem de ZK-Rollup, Ethereum'un ölçeklenebilirliğini önemli ölçüde artırabilir. İşlemleri zincir dışına taşıyarak ve yalnızca özetlenmiş verileri ana zincire kaydederek, işlem hızını artırır ve işlem ücretlerini düşürürler. Bu sayede, Ethereum daha fazla kullanıcı ve uygulama için erişilebilir hale gelir.
📊 Karşılaştırma Tablosu
- Doğrulama Yöntemi:
- Optimistic Rollup: Sahtekarlık Kanıtları (Fraud Proofs)
- ZK-Rollup: Geçerlilik Kanıtları (Validity Proofs)
- Güvenlik:
- Optimistic Rollup: Daha az güvenli (itiraz süresi)
- ZK-Rollup: Daha güvenli (matematiksel kanıt)
- Çekim Süresi:
- Optimistic Rollup: Daha uzun (birkaç saat/gün)
- ZK-Rollup: Daha kısa (dakikalar)
- EVM Uyumluluğu:
- Optimistic Rollup: Daha iyi
- ZK-Rollup: Daha zor
