🧬 2026 TYT Biyoloji: Kalıtım Çaprazlamaları Kısa Özeti
Kalıtım çaprazlamaları, genetik özelliklerin nesilden nesile nasıl aktarıldığını anlamamızı sağlayan önemli bir konudur. İşte TYT'de karşına çıkabilecek temel çaprazlama türleri ve önemli noktalar:
🧫 Temel Kavramlar
- 🧬 Gen: Bir özelliği belirleyen DNA parçası.
- 🧬 Alel: Bir genin farklı varyasyonları (örneğin, kahverengi göz geni ve mavi göz geni).
- 🧬 Genotip: Bir bireyin genetik yapısı (örneğin, AA, Aa, aa).
- 🧬 Fenotip: Bir bireyin gözlemlenebilir özellikleri (örneğin, kahverengi gözlü olmak).
- 🧬 Homozigot: Bir gen için aynı alellere sahip olmak (örneğin, AA veya aa).
- 🧬 Heterozigot: Bir gen için farklı alellere sahip olmak (örneğin, Aa).
- 🧬 Dominant (Baskın) Alel: Heterozigot durumda fenotipte etkisini gösteren alel (A).
- 🧬 Resesif (Çekinik) Alel: Fenotipte etkisini gösterebilmesi için homozigot durumda bulunması gereken alel (a).
🧪 Monohibrit Çaprazlama
Tek bir özellik açısından yapılan çaprazlamadır. Örneğin, bezelyelerde tohum rengi (sarı veya yeşil) açısından yapılan çaprazlama.
- 🌱 P Kuşağı (Parental): Ata bireyler.
- 🌱 F1 Kuşağı (First Filial): İlk nesil. Genellikle heterozigot (Aa) bireylerden oluşur.
- 🌱 F2 Kuşağı (Second Filial): İkinci nesil. F1 kuşağının kendi arasında çaprazlanmasıyla elde edilir. Genotip oranı genellikle 1:2:1 (AA:Aa:aa), fenotip oranı ise baskınlık durumuna göre 3:1 olabilir.
📈 Dihibrit Çaprazlama
İki farklı özellik açısından yapılan çaprazlamadır. Örneğin, bezelyelerde tohum rengi (sarı/yeşil) ve tohum şekli (yuvarlak/buruşuk) açısından yapılan çaprazlama.
- 📊 P Kuşağı: Ata bireyler (örneğin, AABB x aabb).
- 📊 F1 Kuşağı: İlk nesil. Tamamı heterozigot (AaBb) olur.
- 📊 F2 Kuşağı: İkinci nesil. F1 kuşağının kendi arasında çaprazlanmasıyla elde edilir. Fenotip oranı genellikle 9:3:3:1 olur. Bu oran, özelliklerin birbirinden bağımsız olarak kalıtıldığını gösterir.
🎲 Kontrol (Test) Çaprazlaması
Baskın fenotipe sahip bir bireyin genotipini (homozigot mu, heterozigot mu) belirlemek için yapılan çaprazlamadır. Baskın fenotipli birey, çekinik fenotipli bir bireyle çaprazlanır.
- 🔍 Eğer yavruların tamamı baskın fenotipli ise, baskın fenotipli ata birey homozigottur (AA).
- 🔍 Eğer yavruların yarısı baskın, yarısı çekinik fenotipli ise, baskın fenotipli ata birey heterozigottur (Aa).
📊 Eksik Baskınlık ve Eş Baskınlık
- 🌸 Eksik Baskınlık: Heterozigot genotip, her iki alelin de etkisinin karışımı şeklinde bir fenotip oluşturur. Örneğin, kırmızı ve beyaz çiçekli bitkilerin çaprazlanmasıyla pembe çiçekli bitkilerin oluşması.
- 🩸 Eş Baskınlık: Heterozigot genotipte her iki alelin de etkisi fenotipte ayrı ayrı gözlenir. Örneğin, AB kan grubuna sahip bir bireyde hem A antijeni hem de B antijeni bulunması.
🧬 Çok Alellilik
Bir genin birden fazla alelinin bulunmasıdır. Örneğin, insanlarda kan gruplarını belirleyen genin (I geni) üç aleli vardır: $I^A$, $I^B$ ve $I^0$.
- 🩸 Kan grupları: A, B, AB ve 0.
- 🩸 Genotipler: $I^AI^A$, $I^AI^0$, $I^BI^B$, $I^BI^0$, $I^AI^B$, $I^0I^0$.
Bu özet, kalıtım çaprazlamaları konusunda temel bilgileri içermektedir. TYT sınavında başarılar dilerim!
