⚛️ 2026 TYT Kimya: Radyoaktif Bozunmalar
Radyoaktif bozunma, bazı atom çekirdeklerinin kararsız olmaları nedeniyle kendiliğinden parçacık veya enerji yayarak daha kararlı hale gelme sürecidir. Bu süreçte alfa, beta ve gama olmak üzere farklı türde bozunmalar gerçekleşebilir. Gelin, bu bozunmaları yakından inceleyelim.
☢️ Alfa Bozunması (α)
Alfa bozunması, bir atom çekirdeğinin
helyum çekirdeği (²⁴He) yayarak daha kararlı hale gelmesidir. Helyum çekirdeği, 2 proton ve 2 nötrondan oluşur. Bu nedenle alfa bozunması sonucu atomun kütle numarası 4 azalır, atom numarası ise 2 azalır.
- 🍎 Alfa Parçacığı: Pozitif yüklü ve büyüktür, bu yüzden havada kısa mesafelerde ilerleyebilir ve kolayca durdurulabilir. Bir kağıt parçası bile alfa parçacıklarını durdurabilir.
- 🧪 Alfa Bozunması Denklemi: Bir elementin alfa bozunması şu şekilde gösterilir:
${}^{A}_{Z}X \rightarrow {}^{A-4}_{Z-2}Y + {}^{4}_{2}\alpha$
Burada;
* X: Ana çekirdek
* Y: Oluşan yeni çekirdek
* A: Kütle numarası
* Z: Atom numarası
* α: Alfa parçacığı
- 🔥 Örnek: Uranyum-238'in alfa bozunması:
${}^{238}_{92}U \rightarrow {}^{234}_{90}Th + {}^{4}_{2}\alpha$
☢️ Beta Bozunması (β)
Beta bozunması, bir atom çekirdeğindeki bir nötronun protona dönüşmesi (veya tam tersi) sonucu elektron (β⁻) veya pozitron (β⁺) yayılmasıdır. İki tür beta bozunması vardır: Beta eksi (β⁻) ve Beta artı (β⁺).
- 🍎 Beta Eksi Bozunması (β⁻): Bir nötron protona dönüşürken bir elektron (β⁻) ve bir antinötrino salınır. Bu durumda atom numarası 1 artar, kütle numarası değişmez.
- 🧪 Beta Eksi Bozunması Denklemi:
${}^{A}_{Z}X \rightarrow {}^{A}_{Z+1}Y + {}^{0}_{-1}\beta + \bar{\nu}$
Burada;
* X: Ana çekirdek
* Y: Oluşan yeni çekirdek
* A: Kütle numarası
* Z: Atom numarası
* β: Beta parçacığı (elektron)
* $\bar{\nu}$: Antinötrino
- 🔥 Örnek: Karbon-14'ün beta eksi bozunması:
${}^{14}_{6}C \rightarrow {}^{14}_{7}N + {}^{0}_{-1}\beta + \bar{\nu}$
- 🍎 Beta Artı Bozunması (β⁺): Bir proton nötrona dönüşürken bir pozitron (β⁺) ve bir nötrino salınır. Bu durumda atom numarası 1 azalır, kütle numarası değişmez.
- 🧪 Beta Artı Bozunması Denklemi:
${}^{A}_{Z}X \rightarrow {}^{A}_{Z-1}Y + {}^{0}_{+1}\beta + \nu$
Burada;
* X: Ana çekirdek
* Y: Oluşan yeni çekirdek
* A: Kütle numarası
* Z: Atom numarası
* β: Pozitron
* $\nu$: Nötrino
☢️ Gama Bozunması (γ)
Gama bozunması, bir atom çekirdeğinin yüksek enerjili bir durumdan daha düşük enerjili bir duruma geçerken
foton (γ) yaymasıdır. Bu bozunmada atom numarası ve kütle numarası değişmez, sadece çekirdeğin enerji seviyesi azalır.
- 🍎 Gama Işınları: Yüksek enerjili elektromanyetik radyasyondur. Nötr oldukları için manyetik alandan etkilenmezler ve çok yüksek nüfuz etme gücüne sahiptirler. Kurşun veya beton gibi kalın malzemelerle durdurulabilirler.
- 🧪 Gama Bozunması Denklemi:
${}^{A}_{Z}X^* \rightarrow {}^{A}_{Z}X + \gamma$
Burada;
* X*: Uyarılmış çekirdek
* X: Temel haldeki çekirdek
* γ: Gama ışını (foton)
- 🔥 Örnek: Kobalt-60'ın gama bozunması:
${}^{60}_{27}Co^* \rightarrow {}^{60}_{27}Co + \gamma$
