🧪 2026 TYT Kimya: Ekosistemdeki Canlılar Arasındaki İlişkiler
Canlılar, yaşamlarını sürdürebilmek için ekosistem içinde birbirleriyle sürekli etkileşim halindedir. Bu etkileşimler, beslenme, barınma, korunma gibi temel ihtiyaçları karşılamaya yöneliktir. TYT Kimya sınavında bu ilişkilerle ilgili temel kavramları bilmek önemlidir.
🍎 Beslenme İlişkileri
Beslenme ilişkileri, bir canlının diğerini besin olarak kullanması esasına dayanır. Bu ilişkiler, besin zinciri ve besin ağı kavramlarıyla ifade edilir.
- 🌿 Üreticiler: Kendi besinlerini üreten canlılardır. Bitkiler fotosentez yoluyla güneş enerjisini kullanarak organik madde üretirler.
- 🌱 Tüketiciler: Besinlerini dışarıdan hazır olarak alan canlılardır. Otçullar (herbivor), etçiller (karnivor) ve hepçiller (omnivor) olmak üzere farklı gruplara ayrılırlar.
- 🍄 Ayrıştırıcılar: Ölü organizmaları ve organik atıkları parçalayarak inorganik maddelere dönüştüren canlılardır. Bakteriler ve mantarlar bu gruba girer.
🤝 Simbiyotik İlişkiler
Simbiyotik ilişkiler, farklı türden canlıların birlikte yaşaması durumudur. Bu birliktelik, her iki tarafa da fayda sağlayabileceği gibi, bir tarafın fayda görüp diğerinin zarar görmesine veya etkilenmemesine de neden olabilir.
- ➕ Mutualizm: Her iki tarafın da fayda sağladığı ilişkidir. Örneğin, likenler (alg ve mantar ortaklığı) ve baklagiller ile rizobium bakterileri arasındaki ilişki.
- ➖ Kommensalizm: Bir tarafın fayda sağladığı, diğer tarafın etkilenmediği ilişkidir. Örneğin, köpek balığı ve vantuzlu balık arasındaki ilişki.
- ⛔ Parazitizm: Bir tarafın fayda sağladığı, diğer tarafın zarar gördüğü ilişkidir. Örneğin, bitkiler üzerindeki küsküt otu veya hayvanlar üzerindeki keneler.
⚔️ Rekabet
Rekabet, aynı veya farklı türden canlıların sınırlı kaynaklar (besin, su, ışık, barınma alanı vb.) için mücadele etmesidir. Rekabet, tür içi (aynı türden bireyler arasında) veya türler arası (farklı türlerden bireyler arasında) olabilir.
- ☀️ Işık Rekabeti: Ormanlardaki ağaçların güneş ışığına ulaşmak için yarışması.
- 💧 Su Rekabeti: Kurak bölgelerde bitkilerin su kaynakları için rekabet etmesi.
- 🍔 Besin Rekabeti: Aynı besin kaynağına ihtiyaç duyan hayvanların rekabet etmesi.
🎯 Av-Avcı İlişkisi
Av-avcı ilişkisi, bir canlının (avcı) başka bir canlıyı (av) yakalayıp yemesi esasına dayanır. Bu ilişki, popülasyon dengesinin korunmasında önemli bir rol oynar.
- 🐺 Avcı Popülasyonu: Av popülasyonunun artmasıyla artar, azalmasıyla azalır.
- 🐰 Av Popülasyonu: Avcı popülasyonunun artmasıyla azalır, azalmasıyla artar.
🌍 Ekosistemdeki Madde Döngüsü
Canlılar arasındaki ilişkiler sadece beslenme ile sınırlı değildir. Aynı zamanda madde döngüleri de önemlidir. Karbon, azot ve su döngüleri ekosistemdeki canlılar için hayati öneme sahiptir.
- 💨 Karbon Döngüsü: Fotosentez ve solunum olayları ile karbonun atmosfer ve canlılar arasında dolaşımı.
- 🌱 Azot Döngüsü: Azotun atmosferden toprağa, oradan da bitkilere ve hayvanlara geçişi.
- 💧 Su Döngüsü: Suyun buharlaşma, yoğunlaşma ve yağış yoluyla yeryüzü ve atmosfer arasında dolaşımı.
