🌍 AİHM Nedir ve Ne İşe Yarar?
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa Konseyi tarafından kurulan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde (AİHS) güvence altına alınan temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddialarını inceleyen uluslararası bir mahkemedir. AİHM, bireylerin, sivil toplum kuruluşlarının ve hatta devletlerin başvurularını kabul edebilir. Mahkeme, Strasbourg'da bulunur ve 47 Avrupa Konseyi üyesi devleti bağlayıcı kararlar verir.
⚖️ AİHM'in Görevleri Nelerdir?
- 🔍 Bireysel Başvuruları İncelemek: AİHM'in temel görevi, AİHS'de yer alan haklarının ihlal edildiğini iddia eden bireylerin başvurularını incelemektir. Başvuru, iç hukuk yollarının tüketilmesinden sonra yapılabilir.
- 🏛️ Devletlerarası Başvuruları İncelemek: Bir üye devlet, başka bir üye devletin AİHS yükümlülüklerini yerine getirmediği iddiasıyla AİHM'e başvurabilir.
- 📜 Sözleşmenin Yorumlanması: AİHM, AİHS'nin hükümlerini yorumlama yetkisine sahiptir. Bu yorumlar, sözleşmenin güncel ihtiyaçlara ve toplumsal değişimlere uyarlanmasını sağlar.
- 🤝 Dostane Çözüm Girişimleri: AİHM, başvuruların incelenmesi sırasında taraflar arasında dostane bir çözümün sağlanması için girişimlerde bulunabilir.
- 🚨 Tedbir Kararları Almak: AİHM, başvurucunun veya başkalarının telafisi mümkün olmayan zararlara uğramasını önlemek amacıyla geçici tedbir kararları alabilir.
🔑 AİHM'in Yetkileri Nelerdir?
- 🎯 Kabul Edilebilirlik Kararları: AİHM, önüne gelen başvuruların kabul edilebilir olup olmadığını değerlendirir. Kabul edilebilirlik kriterleri arasında iç hukuk yollarının tüketilmesi, başvuru süresi ve mağduriyetin bulunması yer alır.
- 📢 Esas Hakkında Kararlar: AİHM, başvuruyu kabul edilebilir bulursa, esas hakkında inceleme yapar ve ihlal olup olmadığına karar verir.
- 💰 Tazminat Kararları: İhlal tespit etmesi halinde, AİHM, başvurucu lehine maddi ve manevi tazminata hükmedebilir.
- 📝 Genel Tedbirler: AİHM, bir ihlalin yapısal bir sorundan kaynaklandığı durumlarda, devletin bu sorunu çözmek için genel tedbirler almasına karar verebilir.
- 👁️🗨️ Kararların İcrası: AİHM kararlarının icrası, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir.
🤔 AİHM Hangi Konularda Karar Verebilir?
AİHM, AİHS ve protokollerinde düzenlenen temel hak ve özgürlüklerin ihlali iddialarıyla ilgili olarak karar verebilir. Bu hak ve özgürlüklerden bazıları şunlardır:
- 🛡️ Yaşam Hakkı: Devletin yaşam hakkını koruma yükümlülüğü ve ölümcül güç kullanımının sınırları.
- torture İşkence ve Kötü Muamele Yasağı: İşkence, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamelelerin yasaklanması.
- slavery Kölelik ve Zorla Çalıştırma Yasağı: Kölelik, kulluk ve zorla çalıştırmanın yasaklanması.
- ⚖️ Adil Yargılanma Hakkı: Adil bir yargılamanın unsurları, masumiyet karinesi, savunma hakkı ve yargılamanın makul sürede sonuçlandırılması.
- 🔏 Özel Hayatın ve Aile Hayatının Korunması: Özel hayat, aile hayatı, konut ve haberleşmenin gizliliğinin korunması.
- 🗣️ İfade Özgürlüğü: Düşünceyi açıklama, bilgi edinme ve yayma özgürlüğü.
- 🕊️ Din ve Vicdan Özgürlüğü: Dinini veya inancını serbestçe açıklama, ibadet etme ve öğretme özgürlüğü.
- 🤝 Toplantı ve Dernek Kurma Özgürlüğü: Barışçıl toplantılar yapma ve dernek kurma özgürlüğü.
- 💍 Evlenme Hakkı: Evlenme ve aile kurma hakkı.
- 🏡 Mülkiyetin Korunması: Mülkiyet hakkının korunması ve mülkiyetten yoksun bırakılmanın sınırları.
- 🗳️ Serbest Seçim Hakkı: Serbest ve gizli oy ilkesine göre seçimlere katılma hakkı.
- 📚 Eğitim Hakkı: Eğitim alma hakkı ve devletin eğitim alanındaki yükümlülükleri.
- 🚫 Ayrımcılık Yasağı: Herhangi bir nedenle ayrımcılık yapılmasının yasaklanması.
Örnek Bir Karar Alanı: İfade Özgürlüğü
AİHM, ifade özgürlüğü konusunda çok sayıda karar vermiştir. Bu kararlarda, basının rolü, siyasi ifadelerin korunması, nefret söylemi ve ifade özgürlüğünün sınırları gibi konular ele alınmıştır. Örneğin, bir gazetecinin kamu yararını ilgilendiren bir konuda eleştirel bir yazı yazması nedeniyle cezalandırılması, AİHM tarafından ifade özgürlüğünün ihlali olarak değerlendirilebilir.
Örnek Bir Karar Alanı: Adil Yargılanma Hakkı
AİHM, adil yargılanma hakkının ihlali iddialarını da sıkça incelemektedir. Bu kapsamda, yargılamanın makul sürede sonuçlandırılmaması, savunma hakkının kısıtlanması, delillerin hukuka aykırı elde edilmesi gibi konular AİHM'in inceleme alanına girmektedir. Örneğin, bir kişinin uzun süre tutuklu kalması ve yargılamasının makul bir sürede sonuçlanmaması, AİHM tarafından adil yargılanma hakkının ihlali olarak değerlendirilebilir.
