🌈 Azalan Marjinal Fayda İlkesi Nedir?
Azalan marjinal fayda ilkesi, bir tüketici belirli bir mal veya hizmetten daha fazla tükettikçe, her ek birimin sağladığı tatmin veya faydanın azalacağını belirtir. Yani, ilk dilim pizza çok lezzetliyken, beşinci dilim o kadar da çekici gelmeyebilir.
💡 Alternatif Yaklaşımlar Nelerdir?
Ekonomistler ve davranış bilimciler, insan davranışlarını anlamak için azalan marjinal fayda ilkesine alternatif olarak çeşitli yaklaşımlar geliştirmişlerdir. İşte bazıları:
- 🔮 Beklenti Teorisi: Daniel Kahneman ve Amos Tversky tarafından geliştirilen beklenti teorisi, insanların risk ve belirsizlik altında nasıl kararlar aldığını inceler. Bu teoriye göre, insanlar potansiyel kazançları ve kayıpları mutlak değerler yerine referans noktalarına göre değerlendirirler. Kayıplara verilen tepki, kazançlara verilen tepkiden daha güçlüdür (kayıp aversion).
- 🧠 Nöroekonomi: Beyin görüntüleme tekniklerini kullanarak ekonomik kararların nöral temellerini araştırır. Bu yaklaşım, ödül merkezlerinin aktivasyonunu ve duygusal süreçlerin karar alma üzerindeki etkisini inceler.
- 🎭 Davranışsal Ekonomi: Psikoloji ve ekonomi bilimlerini birleştirerek, insanların rasyonel seçimler yapmaktan nasıl saptığını inceler. Davranışsal ekonomi, bilişsel önyargılar, dürtüsellik ve sosyal normlar gibi faktörlerin karar alma süreçlerini nasıl etkilediğini araştırır.
- 🤝 Sosyal Tercihler: İnsanların sadece kendi çıkarlarını değil, başkalarının refahını da dikkate aldığını varsayar. Bu yaklaşıma göre, insanlar adalet, eşitlik ve işbirliği gibi sosyal normlara uygun davranışlar sergileyebilirler.
🤔 Beklenti Teorisi Daha Detaylı
Beklenti teorisi, azalan marjinal fayda ilkesine önemli bir alternatiftir. İşte bazı temel prensipleri:
- ⚓ Referans Noktası: İnsanlar, sonuçları mutlak değerler yerine bir referans noktasına göre değerlendirirler. Bu referans noktası genellikle mevcut durum veya beklentilerdir.
- 📉 Kayıp Ağırlığı: Kayıplara verilen tepki, kazançlara verilen tepkiden daha güçlüdür. Örneğin, 100 TL kaybetmenin üzüntüsü, 100 TL kazanmanın sevincinden daha fazladır.
- 📊 Olasılık Ağırlığı: İnsanlar, olasılıkları doğrusal olarak değerlendirmezler. Küçük olasılıkları abartma ve büyük olasılıkları küçümseme eğilimindedirler.
🧪 Beklenti Teorisinin Matematiksel İfadesi
Beklenti teorisi, aşağıdaki değer fonksiyonu ile ifade edilebilir:
$v(x) = \begin{cases}
x^\alpha, & \text{eğer } x \geq 0 \\
-\lambda(-x)^\beta, & \text{eğer } x < 0
\end{cases}$
Burada:
- $x$ sonucu (kazanç veya kayıp) temsil eder.
- $\alpha$ ve $\beta$ risk hassasiyetini gösteren parametrelerdir (genellikle 0 ile 1 arasında).
- $\lambda$ kayıp ağırlığını gösterir (genellikle 1'den büyüktür).
📚 Diğer Yaklaşımlar
- 🧠 Nöroekonomi: Beynin karar alma süreçlerini anlamak için EEG, fMRI gibi teknikler kullanılır.
- 🎭 Davranışsal Ekonomi: Çerçeveleme etkisi (framing effect), demirleme (anchoring) ve sürü psikolojisi gibi kavramları inceler.
